ହିଡ଼ମାଟି

ଶ୍ରୀ ନିତ୍ୟାନନ୍ଦ ମହାପାତ୍ର

ଉପକ୍ରମ

ଶ୍ରୀ ନିତ୍ୟାନନ୍ଦ ମହାପାତ୍ରଙ୍କ 'ହିଡ଼ମାଟି' (୧୯୪୭) ଓଡ଼ିଆ କଥା ସାହିତ୍ୟର ଏକ ମାଇଲଖୁଣ୍ଟ । ଏହା କେବଳ ଏକ କାହାଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଓଡ଼ିଶାର ଗ୍ରାମୀଣ ଜୀବନ, କୃଷକର ସଂଘର୍ଷ ଏବଂ ମାଟି ସହ ମଣିଷର ଆତ୍ମିକ ସମ୍ପର୍କର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଦଲିଲ । ନିତ୍ୟାନନ୍ଦ ମହାପାତ୍ରଙ୍କ କାଳଜୟୀ ଉପନ୍ୟାସ ‘ହିଡ଼ମାଟି’ ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଏକ ଅନନ୍ୟ କୃତି, ଯାହା ମାଟି ଓ ମଣିଷର ସମ୍ପର୍କ, ସାମାଜିକ ଶୋଷଣ ଏବଂ ଶ୍ରମଜୀବୀ ମଣିଷର ସଂଘର୍ଷକୁ ଅତି ନିଖୁଣ ଭାବରେ ଚିତ୍ରଣ କରିଛି । ପ୍ରଦତ୍ତ ସୂତ୍ର ଆଧାରରେ ଏହି ଉପନ୍ୟାସର ଏକ ବିସ୍ତୃତ ସାରକଥା ନିମ୍ନରେ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି । ଲେଖକ ନିଜର ଭଉଣୀ ବୀଣାକୁ ଏକ ପତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ବହିଟି ଉତ୍ସର୍ଗ କରି କହିଛନ୍ତି ଯେ, ଏହା କେବଳ ଏକ ଗଳ୍ପ ନୁହେଁ, ବରଂ ଜୀବନର ଏକ କଠୋର ସଂଗ୍ରାମ । ସେ ନିଜ ଜୀବନର ଆଭିଜାତ୍ୟକୁ ଧୋଇଦେଇ ଜଣେ ସାଧାରଣ ଗରିବ ଶ୍ରମଜୀବୀର ଜୀବନକୁ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛନ୍ତି । ଏହି ଉପନ୍ୟାସରେ ଶିକ୍ଷିତ ଅଭିଜାତ ଗୋଷ୍ଠୀ ଦ୍ୱାରା ଗରିବ ଓ ଅଶିକ୍ଷିତ ଲୋକଙ୍କର ନିର୍ମମ ଶୋଷଣ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସଂଘର୍ଷର ଆଭାସ ଦିଆଯାଇଛି ।

ପରିଚୟ

ଏହି କାହାଣୀଟି ମୁଖ୍ୟତଃ 'କାଳିପୁର' ନାମକ ଏକ ଗାଁ ଏବଂ ତା'ର ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳକୁ ନେଇ ଗତିଶୀଳ । ଉପନ୍ୟାସଟି ବ୍ରିଟିଶ ଶାସିତ ଓଡ଼ିଶାର (ପ୍ରାୟ ୧୯୩୦ ଦଶକ) ସମୟକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ, ଯେଉଁ ସମୟରେ ପୁରୁଣା ସାମନ୍ତବାଦୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଧୀରେ ଧୀରେ ଭୁଶୁଡ଼ି ପଡ଼ୁଥିଲା ଏବଂ ସମାଜରେ ଏକ ନୂତନ ଶିକ୍ଷିତ ମଧ୍ୟବିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀର ଅଭ୍ୟୁଦୟ ହେଉଥିଲା । କାହାଣୀଟି ଗାଁର ଦୁଇଟି ସାହି—ଉପର ସାହି ଓ ତଳ ସାହିର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଗଢ଼ିଉଠିଛି । ଗୋଟିଏ ପଟେ ଜମିଦାରୀ ଅଭିଜାତ୍ୟର ଗର୍ବ ଥିବାବେଳେ ଅନ୍ୟପଟେ ଶିକ୍ଷା ଓ ଚାକିରି ମାଧ୍ୟମରେ ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ବଦଳାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ କଥା ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ଲେଖକଙ୍କ ଭାଷାରେ, "ହିଡ଼ମାଟି" କେବଳ ଧୂଳି ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ଆତ୍ମା ଏବଂ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ । ଉପନ୍ୟାସରେ ଶୁକୁରା ଓ ରତନୀଙ୍କ ଭଳି ଶୋଷିତ ଶ୍ରେଣୀର ପ୍ରତୀକ ଏବଂ ଭାଗୁ ମହାନ୍ତିଙ୍କ ଭଳି ଚତୁର ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ରକାରୀ ଚରିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ସମାଜର ଜଟିଳତାକୁ ଦର୍ଶାଯାଇଛି । ଜମିଦାରୀ ପ୍ରଥାର ପତନ, ସୁଧଖୋର ମହାଜନଙ୍କ ଉତ୍ପୀଡ଼ନ, ଏବଂ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଯୋଗୁଁ ଚାଷୀର କଲିକତା ଭଳି ସହରକୁ ପଳାୟନ କରିବାର ବ୍ୟଥା ଏହି ବହିର ମୁଖ୍ୟ ସ୍ୱର ।

ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ

ଉପନ୍ୟାସର କାହାଣୀ ଗୋଟିଏ ଗାଁର ଦୁଇଟି ସାହି—ଉପର ସାହି ଓ ତଳ ସାହିକୁ ନେଇ ଗତିଶୀଳ । ଉପର ସାହିର ମୁଖିଆ ହେଉଛନ୍ତି ଜମିଦାର ମଦନ ପଟ୍ଟନାୟକ, ଯିଏ କରଣ ସାଆନ୍ତ ପରିବାରର ଗର୍ବ ଓ ଅଭିଜାତ୍ୟକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରନ୍ତି । ଅନ୍ୟପଟେ, ତଳ ସାହିର ଆଦର୍ଶ ହେଉଛନ୍ତି ଗୋବିନ୍ଦ ପଟ୍ଟନାୟକ (ଦାରୋଗା), ଯିଏ ନିଜର ଚାକିରି ଓ ଟଙ୍କା ବଳରେ ସମାଜରେ ପ୍ରତିପତ୍ତି ବିସ୍ତାର କରିଥିଲେ । ତଳ ସାହିର ଲୋକେ ଗରିବ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଶିକ୍ଷା ଓ ଚାକିରି ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜର ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ବଦଳାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି ।

‘ହିଡ଼ମାଟି' ଉପନ୍ୟାସର ପରିବେଶ ମୁଖ୍ୟତଃ ଗ୍ରାମୀଣ ଓଡ଼ିଶାର କୃଷିଭିତ୍ତିକ ଜୀବନ ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଏହି ପରିବେଶରେ ଗ୍ରାମର ଛୋଟ ଛୋଟ ହିଡ଼, ମାଟି, ଏବଂ ବିଲ-ବାଡ଼ିର ଗୁରୁତ୍ୱ ଅତ୍ୟଧିକ । ଲେଖକଙ୍କ ଭାଷାରେ, "ହିଡ଼ମାଟି ହିଡ଼ରେ ଦେଇ ବାଟ ଚାଲୁଥା' ଛାତି ଫୁଲାଇ ରଜା ହୋଇ ମୋଡ଼ୁଥା ନିଶ" । ଏଠାରେ ମାଟି କେବଳ ଧୂଳି ନୁହେଁ, ବରଂ ବାପ-ଅଜା ଚଉଦ ପୁରୁଷର ଆତ୍ମା ଓ ତୀର୍ଥ ସହିତ ସମାନ । କାହାଣୀଟି ମୁଖ୍ୟତଃ 'କାଳିପୁର' ଭଳି ଗ୍ରାମ ଏବଂ ତା'ର ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳରେ ଗତିଶୀଳ । ଗାଁର ଗଳିକନ୍ଦିରେ 'ପଟ୍ଟନାହାକ ପଡ଼ା' ଭଳି ଜମିଦାରୀ ଅଭିଜାତ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ସାହି ରହିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଉଆସ ଠିଆ ହୋଇଛି । ଅନ୍ୟପଟେ ଗରିବ ଚାଷୀ ଓ ମୂଲିଆଙ୍କର କୁଡ଼ିଆ ଘର ମଧ୍ୟ ରହିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଦୀପ ଜାଳିବାକୁ ତେଲ ମଧ୍ୟ ମିଳେ ନାହିଁ ।

ଗାଁର ପରିବେଶ ବିଭିନ୍ନ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ୍ତ ହୋଇଉଠେ । ଦିଆଲି, କାଳୀ ପୂଜା, ଝୁଲଣ ଯାତ୍ରା, ଏବଂ ମାର୍ଗଶିର ମାସର ମାଣବସା ଗୁରୁବାରର ସୁନ୍ଦର ଚିତ୍ର ଏହି ପରିବେଶକୁ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ । ବିଲରେ ପାଚିଲା ଧାନର ଲହରୀ ଏବଂ ହିଡ଼ ଉପରେ ଚାଷୀର ଚଲାପଥ ଗ୍ରାମ୍ୟ ପ୍ରକୃତିର ଏକ ବାସ୍ତବବାଦୀ ପରିଚୟ ପ୍ରଦାନ କରେ ।

ଉପନ୍ୟାସରେ ଶ୍ରୀମନ୍ତ ଓ ନିଃସ୍ୱ ଶ୍ରେଣୀର ପରିବେଶ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଜମିଦାରଙ୍କ ଘରେ ଆତସବାଜି ଓ ଉତ୍ସବ ଚାଲିଥିବା ବେଳେ ଶୁକୁରା ଓ ରତନୀଙ୍କ ଘର ଅନ୍ଧାରରେ ବୁଡ଼ି ରହିଥାଏ ।

ଏହି ସମୟଟି ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଚାଲିଥିବା ଆନ୍ଦୋଳନର ସମୟ । ଦୁଃଖୀ ଦାଶ ଚରିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଲେଖକ ୧୯୩୦ର ଲୁଣ ସତ୍ୟାଗ୍ରହ ଏବଂ ହରିଜନ ସେବା ଆନ୍ଦୋଳନର ସୂଚନା ଦେଇଛନ୍ତି । ଏହା ସେହି କାଳଖଣ୍ଡ ଯେତେବେଳେ ଗାଁ ଗାଁରେ 'ଖଦଡ଼' ଓ 'ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଗୋଳ' ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ପୁରୁଣା ମରହଟ୍ଟା ସମୟର ପରମ୍ପରା ବଦଳି ଇଂରାଜୀ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ବଢ଼ୁଥିଲା । ଏଣ୍ଟ୍ରାନ୍ସ ପାସ କରିବା ଓ ଦାରୋଗା ଚାକିରି ପାଇବା ସେହି ସମୟର ସାମାଜିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ଏକ ନୂଆ ମାପକାଠି ହୋଇଥିଲା ।

'ହିଡ଼ମାଟି'ର ସାମାଜିକ ଗଠନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜଟିଳ ଏବଂ ସଂଘର୍ଷପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଥିରେ ଜାତିଗତ ଭେଦଭାବ ଏବଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ଶୋଷଣର ଚିତ୍ର ଅତି ନିଖୁଣ ଭାବରେ ଅଙ୍କାଯାଇଛି ।

ଉପନ୍ୟାସର ଆରମ୍ଭରେ ହିଁ ଲେଖକ "ଶିକ୍ଷିତ ଅଭିଜାତ ଗୋଷ୍ଠୀ" ଦ୍ୱାରା "ଗରିବ ଅଶିକ୍ଷିତ"ଙ୍କ ଶୋଷଣ କଥା ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି । ମଦନ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ ପରି ପୁରୁଣା ଜମିଦାର ବଂଶ ଅର୍ଥାଭାବ ଯୋଗୁଁ ନିଜ ସମ୍ପତ୍ତି ହରାଉଥିବାବେଳେ ଭଗବାନ ମିଶ୍ରଙ୍କ ଭଳି ମହାଜନମାନେ ସୁଧଖୋରୀ ବ୍ୟବସାୟ ଜରିଆରେ ନୂଆ ଜମିଦାର ହୋଇ ଉଭା ହେଉଥିଲେ ।

ଜାତି ପ୍ରଥା ଏବଂ ସାମାଜିକ ପାର୍ଥକ୍ୟ: ସମାଜରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କରଣ, ଖଣ୍ଡାୟତ ଓ ଗୋଲାମ ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ଜାତି ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ କାନ୍ଥ ରହିଥିଲା । ପଟ୍ଟନାହାକ ପଡ଼ାରେ 'ଉପର ସାହି' ଓ 'ତଳ ସାହି' ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଥିବା ଜିଦାଜିଦି ସମାଜର ଆଭିଜାତ୍ୟ ଓ ପ୍ରତିପତ୍ତିର ଲଢ଼େଇକୁ ଦର୍ଶାଏ । ଗୋଲାମ ଜାତିର ଲୋକମାନେ ଅଭିଜାତ ଶ୍ରେଣୀର ରକ୍ତର ସମ୍ପର୍କୀୟ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସାମାଜିକ ଭାବେ ଅବହେଳିତ ଥିଲେ ।

ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ପଳାୟନ: ଗାଁର ଚାଷୀ ମୂଲିଆମାନେ ଧାର-କରଜରେ ବୁଡ଼ି ରହିବା ଯୋଗୁଁ ପେଟ ପୋଷିବା ପାଇଁ 'କଲିକତା' ଭଳି ସହରକୁ ପଳାୟନ କରୁଥିଲେ । ଶୁକୁରା ଭଳି ଚରିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଲେଖକ ସେହି ସମୟର ବେକାରୀ ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ଭୟଙ୍କର ରୂପକୁ ଦେଖାଇଛନ୍ତି । ନାରୀର ସ୍ଥିତି: ସମାଜରେ ନାରୀର ସ୍ଥିତି ଥିଲା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୟନୀୟ । ବିଧବା ଦେବକୀ ମାଷ୍ଟରାଣୀଙ୍କୁ ସମାଜର ନିନ୍ଦା ସହିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା । ରତନୀ ପରି ଗରିବ ମହିଳାମାନେ ପେଟ ପାଇଁ ପର ଘରେ ଧାନ କୁଟିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଉଥିଲେ ଏବଂ ଅନେକ ସମୟରେ ବଡ଼ବୋକଙ୍କ କୁଦୃଷ୍ଟିର ଶିକାର ମଧ୍ୟ ହେଉଥିଲେ ।

ଧର୍ମ ଏବଂ ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ: ସମାଜରେ ହଇଜା ପରି ମହାମାରୀକୁ ପାପର ଫଳ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଉଥିଲା । କାଳିସୀ ଲାଗିବା ଏବଂ ଗାଁ ଦେବତୀଙ୍କ ପାଖରେ ବଳି ଦେବା ପରି ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ ସେହି ସମୟର ସମାଜରେ ଗଭୀର ଭାବେ ଚେର ମଡ଼ାଇଥିଲା ।

ପ୍ରମୁଖ ଚରିତ୍ର

ଶୁକୁରା ଓ ରତନୀ (ଶୋଷିତ ଶ୍ରେଣୀର ପ୍ରତୀକ): ଶୁକୁରା ଗାଁର ଜଣେ ନିରୀହ ଏବଂ ଦରିଦ୍ର ଚାଷୀ, ଯିଏ ନିଜ ପୈତୃକ ମାଟିକୁ ଭାରି ଭଲପାଏ । କିନ୍ତୁ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଋଣବୋଝ ଯୋଗୁଁ ସେ ଶେଷରେ 'କଲିକତା' ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ । ତା'ର ସ୍ତ୍ରୀ ରତନୀ ଉପନ୍ୟାସର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଚରିତ୍ର । ସେ ଧୈର୍ଯ୍ୟବାନ ଏବଂ ସଂଘର୍ଷଶୀଳ । ସ୍ୱାମୀ ବିଦେଶ ଯିବା ପରେ ସେ ଏକୁଟିଆ ନିଜ ଶିଶୁ ପୁତ୍ର 'ବାଇୟା'କୁ ଧରି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟରେ ଜୀବନ ବିତାଏ ଏବଂ ନିଜ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପର ଘରେ ଧାନ କୁଟେ ।

ଭାଗୁ ମହାନ୍ତି ଓରଫ ଭାଗିରଥି ପଟ୍ଟନାୟକ (ଖଳନାୟକ ଓ ଚତୁର ଗୁମାସ୍ତା): ଭାଗୁ ମହାନ୍ତି ଏହି କାହାଣୀର ସବୁଠାରୁ ଚତୁର ଏବଂ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ରକାରୀ ଚରିତ୍ର । ସେ ମହାଜନ ଭଗବାନ ମିଶ୍ରଙ୍କ ଗୁମାସ୍ତା ଭାବରେ କାମ କରେ ଏବଂ ନିଜର "ମଗଜ" ବଳରେ ଜମିଦାର ମଦନ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କୁ ସମ୍ପତ୍ତିଶୂନ୍ୟ କରିଦିଏ । ସେ ମୁହଁରେ ଅମୃତ ଓ ପେଟରେ ବିଷ ରଖିଥିବା ମଣିଷ । ଶୁକୁରା ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ସେ ରତନୀକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଲୋଭନ ଦେଇ ନିଜ ଜାଲରେ ଛନ୍ଦିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ ।

ମଦନ ପଟ୍ଟନାୟକ ଓ ଭଗବାନ ମିଶ୍ର (କ୍ଷମତା ପରିବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରତୀକ): ମଦନ ପଟ୍ଟନାୟକ ଗାଁର ପୁରୁଣା ଅଭିଜାତ ଜମିଦାର ବଂଶର ପ୍ରତିନିଧି, ଯିଏ ନିଜର ଅତୀତର ଗୌରବକୁ ଧରି ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ମଧ୍ୟ କ୍ରମେ ଦେବାଳିଆ ହୋଇଯାଆନ୍ତି । ଅନ୍ୟପଟେ ଭଗବାନ ମିଶ୍ର ଜଣେ ସୁଧଖୋର ବ୍ରାହ୍ମଣ ମହାଜନ, ଯିଏ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ ସମ୍ପତ୍ତି କିଣି ନୂଆ ଜମିଦାର ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ 'ଚୌଧୁରୀ' ଉପାଧି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ।

ଦୁଃଖୀ ଦାଶ ଓ ଦେବକୀ (ଆଦର୍ଶବାଦୀ ଚରିତ୍ର): ଦୁଃଖୀ ଦାଶ ଅଗଣି ଦାଶଙ୍କ ଶିକ୍ଷିତ ପୁଅ, ଯିଏ ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ଆଦର୍ଶରେ ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହୋଇ ସମାଜ ସେବା ଓ ହରିଜନ ସେବାରେ ନିଜକୁ ନିୟୋଜିତ କରେ । ସେ ସମାଜର ରକ୍ଷଣଶୀଳ ନୀତି ବିରୁଦ୍ଧରେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରେ । ଦେବକୀ ଜଣେ ବିଧବା ମାଷ୍ଟରାଣୀ, ଯିଏ ସମାଜ ଦ୍ୱାରା ଲାଞ୍ଛିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ରୋଗୀ ସେବା କରି ଶେଷ ନିଃଶ୍ୱାସ ତ୍ୟାଗ କରେ । ଦୁଃଖୀ ଓ ଦେବକୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପବିତ୍ର ସେବାଭିତ୍ତିକ ସମ୍ପର୍କ ଗଢ଼ିଉଠେ ।

ଅଗଣି ଦାଶ ଓ ନିଧିଆ ବୋଉ (ପରମ୍ପରା ଓ ଅଭିଜ୍ଞତାର ସ୍ୱର): ଅଗଣି ଦାଶ ଜଣେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରକ୍ଷଣଶୀଳ ଏବଂ ଏକଜିଦିଆ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯିଏ ପୁରାତନ ସଂସ୍କାରକୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାବୁଡ଼ି ଧରିଥାନ୍ତି । ନିଧିଆ ବୋଉ ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟବାଦୀ ଚରିତ୍ର । ସେ ସମାଜର ଦୁଇମୁହାଁ ନୀତିକୁ କଠୋର ସମାଲୋଚନା କରେ ଏବଂ ରତନୀକୁ ସାମାଜିକ ପ୍ରତିକୂଳ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସଚେତନ କରାଏ ।

ଉପନ୍ୟାସରେ ଭାଗୁ ମହାନ୍ତି ଓ ମଦନ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୋଷକ-ଶୋଷିତ ସମ୍ପର୍କ ଥିବାବେଳେ ଦୁଃଖୀ ଦାଶ ଓ ଅଗଣି ଦାଶଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଦର୍ଶଗତ ବିରୋଧ ରହିଛି । ରତନୀର ଅସହାୟତାର ସୁଯୋଗ ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ଭାଗୁ ଏବଂ ତାକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିବା ନିଧିଆ ବୋଉ ଓ ଦୁଃଖୀ ଦାଶଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ସଂଘର୍ଷ ଚାଲିଥାଏ । ଏହି ସମସ୍ତ ଚରିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ 'ହିଡ଼ମାଟି' ମଣିଷର ଅନ୍ତର ଏବଂ ବାହ୍ୟ ଜଗତର ଜଟିଳ ସମ୍ପର୍କକୁ ଦର୍ଶାଇଛି ।

ବିଷୟବସ୍ତୁ

ଉପନ୍ୟାସର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଲେଖକ ନିଜ ଭଉଣୀ 'ବୀଣା'ଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏକ ମର୍ମସ୍ପର୍ଶୀ ଚିଠି ଲେଖିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ନିଜ ଜୀବନର ସଂଘର୍ଷ ଓ ଆଭିଜାତ୍ୟରୁ ଗରିବ ଶ୍ରମଜୀବୀ ସ୍ତରକୁ ଖସି ଆସିବାର ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ମତରେ, ଏହି ଉପନ୍ୟାସଟି ଶିକ୍ଷିତ ଅଭିଜାତ ଶ୍ରେଣୀର ଶୋଷଣ ଏବଂ ଅଶିକ୍ଷିତ ଉତ୍ପାଦକ (ଚାଷୀ)ଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସଂଘର୍ଷର ଏକ ଆଭାସ । ଲେଖକ ସମାଜରେ ଶ୍ରମକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଏବଂ ଗରିବମାନଙ୍କ ହକ୍ ପାଇଁ ଲଢ଼େଇ କରିବାକୁ ନିଜର ସଂଗ୍ରାମ ବୋଲି ମାନିଛନ୍ତି । ଜମିଦାରୀ ପ୍ରଥା ଓ ସାମାଜିକ ସ୍ଥିତି ଉପନ୍ୟାସର କାହାଣୀରେ ଜମିଦାରୀ ପ୍ରଥାର ପତନ ଏବଂ ଏକ ନୂତନ ଶ୍ରେଣୀର ଉତ୍ଥାନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ମଦନ ପଟ୍ଟନାହାକଙ୍କ ପରି ପୁରୁଣା ଜମିଦାରଙ୍କ ସ୍ଥିତି ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିବା ବେଳେ ଭଗବାନ ମିଶ୍ରଙ୍କ ପରି ଲୋକେ ଜମିଦାରୀ କିଣୁଛନ୍ତି । ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ପଛରେ ଗୁମାସ୍ତା ଭାଗୁ ମହାନ୍ତି (ଓରଫ ଭାଗୁ ପଟ୍ଟନାୟକ)ଙ୍କ ପରି ଚତୁର ଲୋକଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି କାମ କରୁଛି । ଭାଗୁ ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅପମାନର ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବା ପାଇଁ ମଦନ ପଟ୍ଟନାୟକଙ୍କୁ ଋଣ ଜାଲରେ ଛନ୍ଦି ତାଙ୍କର ସର୍ବସ୍ୱ ଲୁଟି ନେବାର ଯୋଜନା କରନ୍ତି । ଗ୍ରାମ୍ୟ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଜାତିଗତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଉପନ୍ୟାସରେ ଉପର ସାହି ଓ ତଳ ସାହି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତୀବ୍ର ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱିତାକୁ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଯାହା ବିଶେଷ କରି ଝୁଲଣ ଯାତ୍ରା ସମୟରେ କୁଞ୍ଜ ସଜ୍ଜାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଜାତିଗତ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପ୍ରତିପାଦନ ପାଇଁ 'ମହାନ୍ତି'ରୁ 'ପଟ୍ଟନାୟକ' ପଦବୀ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଏବଂ ଶିକ୍ଷିତ ହୋଇ ଦାରୋଗା ପରି ସରକାରୀ ଚାକିରି ପାଇବାକୁ ଆଦର୍ଶ ମାନିବା ସମାଜର ମାନସିକତାକୁ ଦର୍ଶାଏ । ଦାରୋଗା ଗୋବିନ୍ଦ ପଟ୍ଟନାୟକ ଏକ ଏପରି ଚରିତ୍ର ଯିଏ ଧର୍ମ, ଶାସନ ଏବଂ ଅବିଶ୍ୱାସର ମିଶ୍ରଣରେ ବଞ୍ଚିଥିଲେ ।

ଉପସଂହାର

'ହିଡ଼ମାଟି' ଶିକ୍ଷିତ ଅଭିଜାତ ଗୋଷ୍ଠୀ ଦ୍ୱାରା ଅଶିକ୍ଷିତ ଗରିବ ଶ୍ରେଣୀର ଶୋଷଣର ଏକ ନିଚ୍ଛକ ଚିତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରେ । ଭାଗୁ ମହାନ୍ତି ପରି ଚରିତ୍ରମାନେ ଚତୁରତା ଓ ପ୍ରଲୋଭନ ମାଧ୍ୟମରେ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କର ସରଳପଣିଆର ସୁଯୋଗ ନିଅନ୍ତି । କିନ୍ତୁ କାହାଣୀର ଗତିପଥ ସୂଚାଇ ଦିଏ ଯେ ସମାଜରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ । ଦୁଃଖୀ ଦାଶଙ୍କ ପରି ଆଦର୍ଶବାଦୀ ଯୁବକମାନେ ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ଆଦର୍ଶରେ ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହୋଇ ସମାଜରୁ ଏହି ଅନ୍ଧକାର ଓ କୁସଂସ୍କାରକୁ ଦୂର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି । ଶ୍ରମକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଏବଂ ଗରିବଙ୍କ ସ୍ୱାର୍ଥ ରକ୍ଷା କରିବା ହିଁ ପ୍ରକୃତ ସମାଜସେବା ବୋଲି ଏହି ଉପନ୍ୟାସ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ । ଉପନ୍ୟାସର ଶେଷ ଆଡ଼କୁ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେ 'ହିଡ଼ମାଟି' କେବଳ ଚାଷ ଜମିର ଏକ ଅଂଶ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଚାଷୀର ସ୍ୱାଭିମାନ ଓ ପରିଚୟ । ଶୁକୁରା ଭଳି ନିରୀହ ଚାଷୀ ପାଇଁ ନିଜର ପୈତୃକ ମାଟି ହିଁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ତୀର୍ଥ । ଲେଖକ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି ଯେ ସହରର କୃତ୍ରିମତା ଓ ଚାକିରିର ମୋହ ଅପେକ୍ଷା ନିଜ ମାଟିରେ ଝାଳ ବୁହାଇ ରଜା ଭଳି ବାଟ ଚାଲିବାରେ ଯେଉଁ ଆନନ୍ଦ ଅଛି, ତାହା ଅତୁଳନୀୟ । ମାଟି ହିଁ ମଣିଷର ଶେଷ ଆଶ୍ରୟ ଏବଂ ଏହି ମାଟି ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ଆତ୍ମା ଜୀବିତ ରହିଥାଏ । ମାଟିର ମହତ୍ତ୍ୱ ଉପନ୍ୟାସର ଶେଷ ଭାଗରେ ଗ୍ରାମୀଣ ଜୀବନର ଋତୁଚକ୍ର ଏବଂ ମାର୍ଗଶିର ମାସର ଲକ୍ଷ୍ମୀପୂଜା ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ଲେଖକ କହିଛନ୍ତି ଯେ ସମସ୍ତ ଅଭାବ ଓ ଦୁଃଖ ସତ୍ତ୍ୱେ ଗାଁର ହିଡ଼ମାଟି ହିଁ ପ୍ରକୃତ ତୀର୍ଥ । ସହରୀ ସଭ୍ୟତା ଓ ଟଙ୍କାର ମୋହ ମଣିଷକୁ ପରସ୍ପରଠାରୁ ଦୂରେଇ ଦେଉଥିବା ବେଳେ ମାଟି ସହ ଜଡ଼ିତ ଜୀବନ ହିଁ ସାର୍ଥକ ।